وَ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ . » « 1 » در مثال‌هاى فوق اين مطلب روشن است كه انسان همان كسى است كه خود را با دخالت ارادى ، مسئول مىگرداند ، كه اگر اراده نداشت و مسئول نبود ، همچنان آزاد بود كه انجام دهد يا انجام ندهد ، و مسئوليتى كه در اين حال - چنان‌كه مىبينيم - در برابر خدا او را وادار بر انجام عمل مىنمايد ، كمتر از آن مسئوليتى نيست كه بر شخص سهل‌انگار و كاهل ، در مورد انجام واجبات اصلى وارد مىشود . با اين همه از محالات است كه بدون هيچ‌گونه قيد و شرطى همين را مبدأ ( الزام ذاتى ) بدانيم ، بنابراين براى اين‌كه وعده‌ها و گرايش‌هاى ما درست باشد و بتواند مسؤليّت ما را مشخّص كند - دست‌كم - بايد موضوع انجام آن ، نوعى از نيكى باشد كه قبلا از طرف شرع مقرر شده است . از اين‌رو رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در روايتى كه عايشه نقل كرده ، به صورت قضيهء شرطيّه مىفرمايد : « هر كه نذر كند كه فرمان خدا را ببرد ، بايد فرمانبردار خدا گردد و هركه نذر كند كه نافرمانى خدا را بكند ، نبايد نافرمانى كند » . « 2 » و از اين قبيل است رابطهء مسئوليت ما در مورد تكاليفى كه در برابر ديگران - مستقل از ارادهء فردى - بر عهده داريم . به عنوان مثال ، هيچ‌كس نيست كه مخالف حق مقدس پدر و مادر باشد كه فرزندان بايد آنها را احترام كنند و در برابر آنها فروتن باشند ، خداى تعالى مىفرمايد : « وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما

--> ( 1 ) - توبه ( 9 ) آيه‌هاى 75 - 77 : اين عمل و اين پيمان‌شكنى و بخل نتيجه‌اش اين شد كه روح نفاق به‌طور مستمر و پايدار در دل آنان ريشه كند و تا روز قيامت و هنگامى كه خدا را ملاقات مىكنند ، ادامه يابد . ( اين ) به خاطر آن است كه از عهدى كه با خدا بستند ، تخلف كردند ، و به خاطر آن است كه مرتبا دروغ مىگفتند . ( 2 ) - ر . ك : بخارى 6 / 2463 ، حديث 6318 و ص 2464 ، حديث 6322 ؛ سرائر ابن ادريس : 3 / 66 ؛ تفسير قرطبى : 12 / 50 ؛ تفسير ابن كثير : 4 / 455 ؛ المعتبر علامه حلى : 2 / 712 ؛ مسند ابى عوانه : 4 / 13 ، حديث 5852 ؛ سنن ترمذى : 4 / 104 ، حديث 1526 ؛ سنن كبراى بيهقى : 19 / 231 ؛ سنن دارمى : 2 / 241 ، حديث 2338 ، مسند شافعى : 1 / 339 ؛ سنن ابى داود : 3 / 232 حديث 3289 ، و بخارى بابى را دربارهء اين آيه گشوده است : « وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ » ، بقره ( 2 ) آيهء 270 : آنچه را كه انفاق مىكنيد يا نذرهايى كه ( در اين زمينه كرده‌ايد ) خداوند همهء آنها را مىداند . و ظالمان را يار و ياورى نيست .